Saçını Tarayanların Tarağı

Yeşilçam’dan günümüze Türk sinemasına birçok filme ev sahipliği yapmıştır oteller. Kimi baştan sona otelde geçer kimi birkaç sahnesiyle seyircide iz bırakır. Kimi otelin hikâyesidir sanki kimi anlatıda anahtar bir rol üstlenir. “Evcil” diyebileceğimiz diğer bir deyişle dış mekânlarda huzurun ancak iç mekânların varlığıyla garanti altına alındığı dolayısıyla serkeşliğin, bohemliğin pek barınamadığı bir anlatıya yaslanan; yine büyük ölçüde muhafazakâr kodlara dayalı sinemamızda otel, “ev”in karşıtıdır, yerelliğin tam karşısında durur fakat aynı zamanda geçici bir sığınma evine benzer ve “Kapı gece 12’de kapanır”.

Birçok filmdeyse tatil parantezi içinde ve sınırsız arzuların fütursuz eğlenme pratiğinde ortaya çıktığı yahut şehirden, bazen de şehirle özdeşleşmiş, aile dâhil tüm kurumsal yapılardan kaçışın cisimleştiği yerdir. Otel odalarında kafa dinlenir, gönül eğlendirilir; lobilerde misafirler süzülür… Görüşülür konuşulur ve herkesin “misafir” olduğu bu yerden ev özlenir, geri dönülür. Evi temsil eden değerlerin her daim galip geldiği deplasmandır oteller. Bu sebepten Türk sinemasında oteller şayet orada kalınıyorsa en hafif deyişle nötr ama uyandırdığı duygular bakımından kaçınılmaz olarak gama kasvete kesen yerlerdir. Düzeni otelde kuranları sadece acılar bekler.

Eşkiya filminden…

Bu yazıda hepsine yer veremesek de bazı örnekleri anacak, Türk sinemasının otele konukluğundan kesitler aktarmaya çalışacağız.

YEŞİLÇAM’IN BALAYLARI

Yeşilçam’ın otellere bakışı kaçış filmlerinin karakteristik özelliği ve dönemin büyük şehirlere göç gerçekliğiyle birlikte bekârlık teması etrafında biçimlenmiş ve otel odaları tatlı balaylarının geçtiği veya İstanbul’a gelindiğinde bir bakıma sığınılan karşımıza çıkmıştır. Bu filmler aynı zamanda büyük otellerin reklamını yaparken mekânlar İstanbul’dan Ege kıyılarına, Bursa’ya çeşitlilik gösterir.

Evli Mi Bekâr Mı (1951)

Uzun metraj ilk renkli Türk filmi Muhsin Ertuğrul’un 1953’te yönettiği Halıcı Kız kabul edilir. Oysa yönetmenin Yapı Kredi sponsorluğunda çektiği ve reklam filmi niteliğindeki Evli Mi Bekâr Mı 1951 yapımıdır ve renklidir. Başrollerini dönemin genç komedyeni olarak ünlenmiş Münir Özkul ile Suna Pekuysal’ın paylaştığı film pek fazla anılmaz, ilkler arasında yer almaz.

Münir Özkul’u başrolde izlediğimiz Evli Mi Bekâr Mı filmi bir bankanın reklamını yaparken aynı zamanda Bursa’da bulunan Çelik Palas’ı da tanıtır.

Baştan sona Bursa’nın simge otellerinden Çelik Palas’ta geçen filmde Özkul ile Pekuysal tatil yapmaya gelmiş bir çifti canlandırır. Her şeye burnunu sokan otel müşterileri ve işgüzar çalışanlar derken bir türlü rahat yüzü görmeyen çiftin evli mi yoksa bekâr mı olduğu merak edilir. Filmde otel, reklam içinde reklam konusudur ve kamusal alanda medeni duruma yaklaşım 50’ler Türkiye’sinde komedi aracılığıyla tartışılır. Evli Mi Bekâr Mı bu yönüyle star sinemasının izini sürerek “aile ve ev” yanında saf tutacak Yeşilçam’ın da ayak seslerini duyurur.

Ver Elini İstanbul (1962)

Atillâ İlhan’ın yazıp Aydın Arakon’un yönettiği Ver Elini İstanbul, kötü adam ve kadınların cirit attığı, iyi olma savaşının verildiği 1962 yapımı bir film. İstanbul göçün adresi. Göçenler şehirde tutunma savaşı veriyor. Belalara bulaşıyor, dürüst kalmaya, şehrin çapraz ateşinden yara almandan kurtulmaya çalışıyor. Okuldaki numarasından hareketle adının başına “21” numarasını alan, sanat mektebini yarıda bırakıp gayrimeşru işlere dalmış bıçkın delikanlı Kemal, İstanbul’a büyük hayallerle gelir. Bir otele yerleşip Saatçi Cabbar’ı beklemeye başlar. Zamanla âşık olan, başına türlü işler gelen ve kanundışı bir hayattan vazgeçen Ali için otel şehrin öteki yüzünü gösteren bir perdedir. Taşı toprağı altın İstanbul, otel odaları dersliğe dönüşmüş bir şehirdir Ali’ye…

Filmde İstanbul’a gelen “21 Kemal” kendisine verilen adrese, Büyük Balkan Otel’e gider.

Büyük Balkan Otel her telden çalan insanları ağırlar. Feriköylü futbolcu Yılmaz’dan, Aysel’e… At yarışı düşkünü Haydar’dan orta oyuncu Niyazi’ye… Bu yönüyle de otel ahalisini 60’larda, zengin bir biçimde işleyerek “kesişen hayatlar” anlatısının erken ve zengin bir örneğini sunar.

İlk Göz Ağrısı (1963)

Nejat Saydam’ın yönettiği film tipik bir Yeşilçam filmi. Yıldızı bol, karakter oyuncusu bol… Entrikası basit… Kovalaması var, yakalaması var! Ayhan Işık ile Belgin Doruk’un başrolleri paylaştığı filmde araya giren kara kediyi ise pek alışık olmadığımız üzere Suna Pekuysal canlandırmakta.

Eşi Aysel bir uçak kazasında kaybolunca acılarını sarıp Nuran’la evlenen Turgut balayına çıktığında tatsız bir sürprizle karşılaşır. Aysel dönmüş, sorup soruşturup izini bulmuştur. Çiçeği burnunda çifti otel odasına kadar takip eden Aysel, Turgut’u tam anlamıyla iki arada bir derede bırakır. Yan yana otel odalarında eski ve yeni eşlerini teskin etmeye çabalayan Turgut yorgun düşer. Eski göz ağrısı yeni baş ağrısına dönüşmüştür!

Film Yeşilçam güldürülerinde otel odalarının kullanımına dair bir kılavuz niteliği taşıyor. 60’lar ve 70’ler boyunca izlediğimiz yerli komediler de, oteller birbirini aldatmak yahut kıskandırmak isteyen eşlerin cemiyetin göz hapsine rağmen biricik adresi oluyor.

Filmin 1965 tarihli Bir Koltukta İki Karpuz adında bir yeniden yapımının bulunduğunu da not düşelim. Vahi Öz’ün kadroya eklenip çapkın koca rolünde boy göstermesiyle komedi dozu artan bu film bir saatten kısa olduğu için otelde geçen süre de kısalmış.

Bir Koltukta İki Karpuz filminde Ayhan Işık’ın yerini Vahi Öz alırken Belgin Doruk’un rolünde ise Neriman Köksal’ı izliyoruz. Suna Pekuysal’ın canlandırdığı karakter değişmemiş.

Cici Gelin (1967)

Yeşilçam’ın otelleri demişken Sarıyer sahilinin simgelerinden meşhur Tarabya Oteli’ni anmadan geçmeyelim! Birçok filmde ucundan kıyısından yahut koridorlarından lobisinden gördüğümüz otel, bir aksiyon komedi olan Cici Gelin’de de finalin o gülünç gerilimini ağırlamakta.

Cüneyt Arkın (Orhan), Filiz Akın (Filiz) ile Öztürk Serengil’in (Tayfur) başrolleri paylaştığı filmde kahramanlarımız finale doğru polis takibi altındaki bir çete tarafından otele kaçırılıp sorgulanırlar. Burada işkencelere maruz kalan kahramanlar direnç gösterip canlarını kurtarır. Filiz otel asansörüne doğru yürürken “Ne güzel otelmiş” diyerek hayranlığını saklayamaz.

Cici Gelin filminde kahramanlarımız bir çeteyi çökertmek üzere Sarıyer sahilinde bulunan Tarabya Otel’e geliyorlar.

Bülent Oran’ın yazıp Nuri Ergün’ün yönettiği film sık sık aksiyon sahnelerinde karşımıza çıkan otel koridorlarını bir kez daha arşınlatır.

Sivri Akıllılar (1977)

Yeşilçam’da baş kahramanların bir otelde çalıştığı az sayıda filmden olan Sivri Akıllılar‘ı Yaşar Seriner’le birlikte Zeki Alasya yazmış. Alasya yönetmen koltuğuna da otururken başrolü Metin Akpınar’la paylaşmış. Zeki ile Metin türlü sakarlıkları ve muziplikleriyle amirinden müşterisine çalıştıkları otele kök söktüren iki genç. Sevdi mi gönülden seviyor, kızdı mı çocukça kızıyorlar. Dayanışmadan sevgiye 70’ler Yeşilçam’ında yüksek dozda rastlanan kaynaşmış geniş aile ve mahalle anlatılarının tüm gerekliliklerini yerine getiriyorlar. Otelde arkadaşlarına atılan hırsızlık iftirasını temizlemeye çalışan ikili çözmeye çalıştıkça daha dolanıyorsa da günün sonunda Yeşilçam komedilerinin tabiatı gereği alınlarının akıyla çıkıyorlar yaşam kavgasından. Metin ile Zeki’nin samimiyet dersi verdiği film Urla’daki Nebioğlu Tatil Köyü’nde geçiyor.

Sivri Akıllılar‘ın önemi filmin kahramanlarının otel çalışanı olması.

Ne Olacak Şimdi? (1979)

70’lerin sonlarına doğru Atıf Yılmaz’ın çektiği filmin senaryosu ise özellikle kalabalık kadrolu güldürüleri köpürtmekte mahir Yeşilçam senaristlerinden Sadık Şendil’e ait. Bu iki isme Şener Şen, Nevra Serezli ve Perran Kutman eşlik ediyorlar. Hatta “tükür babanın suratına” repliği de bu filmden… Ancak film için şöhretinin ilk basamaklarında olan Levent Kırca’nın oyunculuk iştahını en başa yazmalı.

İki avukatla geçimsiz bir çiftin ilişkisini işleyen film boşanma davası boyunca iniş çıkışlara sahne oluyor. Kırca’nın canlandırdığı Orhan Tamer, Serezli’nin canlandırdığı Avukat Özden Aksüt’le kısa sürede evliliğe uzanan fırtınalı bir aşka tutulur. Meslektaş olmalarına rağmen aralarında sınıfsal ve kültürel bir ayrım bulunan çiftin evlilikteki ilk sınavları da Uludağ’da, balayında veriliyor. Özden’in şatafatlı ve kalabalık çevresine ayak uyduramayan Orhan kıskançlık nöbetlerine tutuluyor.

Orhan (Levent Kırca) balayını Uludağ’da lüks bir otelde geçirirken eşi Özden’i, zengin ve itibarlı çevresinden dolayı kıskanıyor.

Otel, temsil ettiği kültür ve kış tatilinin sınıfsal pozisyonu itibarıyla ona alışkın olanlara cennet yaşatıp alışık olmayanlara aşağılık kompleksinin reva görüldüğü bir sınava dönüşüyor.

“YENİ TÜRKİYE”NİN LOBİSİNDE

80’ler, Türk sineması için geçiş dönemi sayılabilir. 70’lerde televizyon izleme alışkanlığının yaygınlaşması ve toplumsal gerilimin etkisiyle gerileyen Yeşilçam, 12 Eylül sonrası çökmüştür. Video film kiralama pratiğinin ve özel televizyon kanallarının atağıyla 80’lerin ikinci yarısı ise bir bakıma salonların tasfiyesiyle sonuçlanmış, sinemamız dar bir alana sıkışmıştır. Aslında ilk “festival seyircimiz”in de şekillendiği; giderek genç, entelektüel ve okullu bir kitleye seslenilen bu dönem sinemanın özünün (kitlelerin) hatırlanmasıyla yeni bir boyut kazanmış, bu geçiş genel hatlarıyla iki bakımdan sonuçlanmıştır. Yine 80’lerde kurulan estetik kaygılı sinema dili 90’lar ikinci yarısında Zahit Atam’ın adlandırmasıyla “Yeni Türkiye Sineması”na evrilir ve bu ilk kuşak sanat filmleri, 2000’lere giden yolu açar. Diğer sonuç ise şüphesiz gişe başarısına bağlı olarak salonların yeniden kazanılması, yerli filmlere açılmasıdır. Bu kazanım da 2000’ler ortasına doğru yerli sinemanın özellikle komedi türünde seyirci rekorları kıracağı bir sürece yayılacaktır. 

80’lere ve hem yeni sinema diline uzanan 90’lara baktığımızda otellerin kimliğini tam anlamıyla bulamadığını görürüz. Karamsar bir dilden beslenen ve aileden, evden uzaklığın uğursuzluğunu ideal vatandaş portresinden büsbütün kopuk bir düzlemde kışkırtarak ele alan otel bağlantılı filmler Anayurt Oteli’yle belirirken 90’larda televizyon estetiğine uygun, Zampara Seyfettin’le devam edecek post Yeşilçam eğlenceliklerine de rastlanır.

Kısacası 12 Eylül darbesiyle açılan 80’ler, ülke ekonomisinde bir liberalleşmeyi dayatmakla kalmaz, Türk sinemasında otelleri de oldukça kaotik bir biçimde işler. “Ailenin parçalanışı”na ve buna koşut özel mülkiyetin kana daha hızlı karışmasına yine bu dönemde tanık olunur.

Darbeden sonra uzun yıllar hapis yatan Tarık (Tarık Akan) için şirin bir pansiyon odası bile değişen ülkeyi ve acı hatıraları anımsatır. Boğazı düğümler, kâbuslar gördürür.

Baş Belası (1982)

Zeki-Metin filmlerinde genellikle Metin Akpınar “hırt” rollerde boy gösterir. Kaba kuvveti o kullanır, kabadayılık yapılacaksa o yapar. O, daha semt delikanlısı daha mahallelidir. Zeki Alasya ise süt kuzusu ve çekingendir. Sevdiği kadına açılamaz, hakkını arayamaz. Kartal Tibet’in yönettiği Baş Belası ise bu denklemi baştan sona değiştiriyor. Akpınar romantik bir âşığa dönüşüp Alasya annesi rehin alınarak son bir iş sipariş edilen tetikçi rolünde karşımıza çıkmakta… Tabii Alasya aynı zamanda çok tanınmış bir bestekâr… 

Film boyunca Metin, Zeki’nin başına tatlı bela olurken tüm bu olaylar yan yana iki otel odasında gerçekleşiyor. Çünkü Zeki vurmaya hazırlandığı kişiyi rahat hedef alma için en uygun noktadan oda tutmuş. Kör talih Metin’i yanındaki odaya koymuş! İkilinin çekişmesine sahne olan otel bir de unutulmaz final bırakıyor. Finalde sakat kalacağını öğrenen otel müşterisi bir genç intihar etmek üzere çatıya çıkıyor. Zeki hedefi yerine gencin tahta değneğine nişan alıp onu güvenli bir yere düşürüyor. Geriye duygusal ve komik bir Zeki-Metin filmi kalıyor ve elbette komşu odaların bazen ne kadar rahatsızlık verebileceği gerçeği! Hele sevilmeyen ot burnun dibinde bitiyorsa!

Ses (1986) 

80’lerin ikinci yarısında başlayıp birkaç yıl boyunca etkisi hissedilen “12 Eylül filmleri” furyasına dâhil edebileceğimiz Ses hapisten yeni çıkmış Tarık’ın Bodrum Gümüşlük’te geçirdiği günleri konu alır. 

Zeki Ökten’in yönettiği ve senaryosu dönemin yükselen sinemacılarından Fehmi Yaşar’a ait filmde başrolü Tarık Akan üstlenir. Nur Sürer ona eşlik ederken film Tarık’ın bir akşam gezintisi esnasında işkencecisini sesinden tanımasıyla hareketlenir. 

Ses filminde Gümüşlük, altı yıl önce yani henüz mahpus düşmeden beldeyi ziyaret eden Tarık’a değişmiş gelir. Kahvecilik yapan aynı zamanda pansiyon işleten genç de beldenin çok değiştiğini söyler. Buna karşın Tarık naif bir pansiyonda kalır. Bu oda onun için işkence anılarının canlandığı, kâbuslar gördüğü, derin düşüncelere daldığı bir yerdir. Otel odası, darbe sonrasında neşeli anlamını yitirmiştir. Filmde çok fazla iç mekân çekimine yer verilmez. İçeride yeterince bunalmış olan Tarık’ın özgürlüğe ve insan ilişkilerine yeniden alışma süreci ve işkencecisiyle hesaplaşması öne çıkar.

Anayurt Oteli (1987)

Nazilli’de, Ankara Palas’ta çekilen film önemli edebiyatçılarımızdan Yusuf Atılgan’ın aynı adlı eserinden Ömer Kavur tarafından uyarlandı. Otelin adından andığı tarihlere göndermelerle bezeli olan anlatı baştan sona otel duygusunun yabancılığını, bir ülkenin yakın siyasal geçmişine uzak kalma dürtüsü üzerinden irdelerken ev’i de tartışıyor.

Macit Koper’in canlandırdığı otel kâtibi Zebercet sevgiye hasret, sıkıntı dolu günlerine bir heyecan katar. “Gecikmeli Ankara Treni”yle gelecek gizemli kadının yollarını gözler ancak bu bekleyiş şifa olmaktan çok ruhunu kasıp kavurur, bilinç dışının kapılarını ardına dek açar.

Macit Koper’in güçlü oyunculuğıyla Zebercet Türk sinema tarihinin en özgün karakterleri arasına girmiştir.

Eve dair her şeyin, beklemenin amansızlığında çözülüp kaybolduğu Anayurt Oteli Zebercet’in hayatta kalma mücadelesi ya da çekip gitme çabasının bulanık günlerine eşlik eden gerçek zamanlı bir müze! Anayurt Oteli belki de ne müellifi Yusuf Atılgan’a ne onu filmleştiren Ömer Kavur’a ait. Otel Zebercet’in, tapusuyla değilse de yazgısıyla…

Amerikalı (1993)

12 Eylül zihniyetini, Sen Türkülerini Söyle filmiyle hapisten yeni çıkmış, sürgün cezasını çekmeden önce eski dostlarını ziyaret eden bir devrimcinin bakışıyla yargılayan Şerif Gören, yedi yıl sonra senaryosunu Ümit Ünal’la birlikte kaleme aldığı oldukça tuhaf bir film çeker. Ertem Eğilmez’in Arabesk’i kadar karikatür fakat onun kadar ince düşünülmemiş bir filmdir Amerikalı. Gören Amerikan pop kültürüyle dalga geçmeye çalışsa da bizzat kendisi metalaşan ve dalga konusuna dönüşen bir film üretmiştir.

Şener Şen’in yirmi yıl Amerika’da yaşayıp dolar milyarderi olduktan sonra yurda dönüş macerasını işleyen filmde kovboy şapkası ve çizmeleriyle, araya İngilizce sözcükler sıkıştırmasıyla Şerif, gençlik aşkı Melek’in (Lale Mansur) izini sürer. Olaylar tuhaf bir biçimde gelişirken “Amerikalı” yurda ayak bastığı andan itibaren şatafatla karşılanıp beş yıldızlı bir otelde ağırlanmıştır. Filmdeki otel “Özal Türkiyesi”nin özetidir! Kral dairelerinde jakuziler, ihtişamlı oda servisleri, bornozla dolaşılıp keyif çatılan bir konfor; ülkenin özelleştirmeye boğulduğu, ücretli köleliğin yasalaştırılmak istendiği Özal döneminin simgesi gibidir ve bu bakımdan 12 Eylül rüyasını yansıtır!

Zampara Seyfettin (1995)

90’ların büyük şehirlerinde kaçışların, kaçamakların tuhaf tutkuların adresi olan boğuk odalarından sıkılanlara dertsiz tasasız bir yaz tatili… Üstelik piyangodan çıkan cinsinden! Hurdacı Şaban’ın oğlu Seyfi (Osman Cavcı) Sapitop şekerlemelerinden kazandığı tatille zengin ancak cimri babasından uzaklaşma fırsatı bulur. Alabildiğine saf bir genç olan Seyfettin sözüm ona zamparadır. Gördüğü her kadına sinek gibi üşüşür, şansını zorlar, ısrarıyla tacizin kapılarına dayanır. Pek yüz bulamaz. Zengin olduğu öğrenildiğindeyse bu kez o çevirir peşine düşenleri…

Hikâyesi Osman Cavcı’ya ait filmde başrolü yine Cavcı üstlenir. Cavcı 90’ların unutulmaz televizyon kahramanlarından birini ete kemiğe bürür desek daha doğru! Seyfettin ekranlara düşen dördüncü cemredir; her sene yayınlanan tekrarlarıyla yazı müjdeler, vatandaşı havaya sokar. Ünal Küpeli’nin yönettiği filmde Cavcı’ya, Dilek Pamirtan ile Tuğba Altıntop eşlik ederler. Zampara Seyfettin saf kahramanının sürekli “dövmeci alosu” istediği, sulu esprilerle 90’lar Türkiye’sinde madalyonun eğlenceli yüzüne bakılan bir film ve otel odaları, barlar, havuz başları yalnız çapkınlığa ayrılmış!

90’LARDAN GÜNÜMÜZE KATRAN ODALAR

Türk sinemasında otel odaları, 2000’lerde izleyeceğimiz seri nitelikli ve geniş kadrolu komedi filmlerini bir kenara bırakırsak 90’lardan itibaren izolasyon vasfı kazanmış ve sosyal anlamda karanlık, siyasal açıdan ise arabesk, aydın bunalımlı anlatılara mekân olmuştur. Aynı zamanda toplumsal çatışmaların, kimlik gerilimlerinin ve kültürel aykırılıkların bir tür katalizörüne dönüşmüştür.

Seyircinin yerli sinemaya yeniden kazanıldığı Eşkiya filminden itibaren otel odaklı birçok film ülkenin siyaset ürettiği iklime dair de fikir vermektedir. Oteller karşılaşılan fakat kaynaşılamayan, acı çekilen yerlerdir.

Otellerin -istisnaları dışarıda tutmak kaydıyla- 80’lerden itibaren daha karanlık betimlendiği gözden kaçmaz. Darbe sonrası acıların, işkencehanelerden çıkışların, haksız yere işten atılmaların, sürgün cezalarının bastırılmış acısını haykırır otel odaları ve 60’lardaki o eğlence atmosferinden çok uzağa düşmüştür artık. Koyu mu koyu bir tona bürünmüştür, hiçliği ve kayboluşu temsil eder. Arabeskidir, kurşunidir.

Eşkiya (1996) 

80’lerin ikinci yarısı ve 90’lar ilk yarısı boyunca sanatsal iş birliğini sürekli geliştiren Yavuz Turgul-Şener Şen ikilisi için Eşkiya devrim niteliği taşıyor. Filmde yönetmen Turgul duayen oyuncumuz Şen’i bir eşkiyaya dönüştürüyor. Sevdiği kadın Keje (Sermin Hürmeriç) çocukluk arkadaşı Berfo (Kamran Usluer) tarafından çalınan Baran neredeyse bir ömür hapis yattıktan sonra tahliye olmuştur. Gençliğinde eşkiyalık yapan Baran şehre indiğinde kuralların ve değerlerin değiştiğini görür. Müthiş bir yozlaşmanın ortasına düşen Baran’ın imdadına torbacılık gibi küçük işler yaparak “yolunu bulmaya” çalışan Cumali (Uğur Yücel) yetişir. Şehir kovboyu olarak ifade edebileceğimiz Cumali başta Baran’ı yadırgasa da kısa sürede kanı kaynar. Baran’a şehirde yaşadığı maceralara Cumali ve küçük çetesinin yanı sıra hep bir otel eşlik eder.

Filmdeki otelin resepsiyonu… Üç usta bir arada: Şener Şen, Settar Tanrıöğen ve Uğur Yücel.

Film birçok otel sahnesi barındırırken Baran şehrin büyüklüğü ve acımasızlığı karşısında hep bu otelden bakarak şaşkınlığa düşer. Burada bir hayat kadını Sevim’le (Güven Hokna) birlikte olur. Yine burada, kadının belalısını vurup öldürür. Filmin unutulmaz sahnesi de otelin terasında geçer. Birlikte iş yaptığı tefeci mafya tarafından vurulan Cumali otele sığınır, otelin terasında can çekişir. Baran da Cumali’yi burada teskin eder: “Korkma! Sadece toprağa gideceksin. Sonra toprak olacaksın. Sonra sularla birlikte bir çiçeğin bedenine yürüyeceksin. Oradan özüne ulaşacaksın. Çiçeğin özüne bir arı konacak. Belki… Belki o arı ben olacağım.”

Filmin teras sahnesi otelin bulunduğu yerin aksine Fener’de değil Beyoğlu’nda bir binanın çatısında geçer. Bu sahne duygusal yüküyle popüler kültüre girmiştir.

İki buçuk milyonu aşkın seyirciyi salonlara çeken ve Türk sinemasının ticari bağlamda dirilişine denk düşen film Masumiyet’le birlikte bir dönüşümün de habercisidir. Oteller artık acının ve yoksulluğun paylaşıldığı yerlerdir. Bu acılar odalardan lobilere, merdivenlere taşar, silahları konuşturur.

Masumiyet (1997)

Zeki Demirkubuz’un ikinci uzun metraj çalışması… Yönetmenin adını duyurduğu bu film “en iyi Demirkubuz filmi” olarak anılıyor. Bunda şüphesiz 90’ların çorak sinema ikliminde orta üst sınıf çaresizliklerden halk tabakasına indirme gayreti rol oynamakta. Kendisi de C Blok’ta orta üst bir parçalanmışlığı alt sınıflarla desteklemeye çalışan Demirkubuz Masumiyet’te sanatsal bir arabeske kayıyor. Üslubundaki ısrarın temalardan kapanmayan kapılar gibi metaforik sahnelere değin Demirkubuz sinemasını başlatan Masumiyet baştan sona bir otelde geçiyor.

Otelin girişinde Bekir silahını Uğur’a doğrultmuş. 90’ların Türk sinemasında oteller bir uyumsuzluğun patlaması olarak silah doğrultulan ve kederli mekânlar.

“Ortağım mısın lan puşt!” repliği hafızalara kazınan filmde Derya Alabora konsomatris Uğur’u canlandırırken etrafındaki erkeklerle acısı bol bir aşk üçgeni kuruyor. Ona tutkun Bekir kafasına sıktığı kurşunla hayata veda ediyor, yeni âşığı Yusuf ise çekilmesi muhtemel acıları peşinen göğüsleyip uzun bir yola çıkmayı kabulleniyor. Lobisinde, tüplü bir televizyonda sürekli Yeşilçam filmlerinin döndüğü bu otel tüm olaylara ev sahipliği yapmakta. İntiharlar, sinir krizleri… İzmir’de geçen filmde sahneler iç mekân ağırlıklı. Film her ne kadar piknikte esrar içip dertleşme sekansıyla hatırlansa da oteli çıkardığımızda anlamını yitireceği aşikâr.

Laleli’de Bir Azize (1999) 

Gemide filminin devamı başka bir deyişle karaya basılan ilk ayak… Ayağın bıraktığı iz… Serdar Akar’ın yönettiği ve Erkan Can’ın Mahallenin Muhtarları dizisinde zevzek bir kahveciyken esrar içip köyü sohbetler döndürdüğü, koyunun da koyusu Gemide İstanbul açıklarında geçiyordu. Gemi ahalisi karaya ayağa bastığında maceralar yaşanıyor, başlar derde giriyordu. İşte Laleli’de Bir Azize işin kara kısmını daha karanlık bir biçimde aktarıyor.

Film bir dönem kötü nam salmış Laleli’de gündüzleri mide bulantısı ve imalı bakışlarla süzülen otel tabelalarının neon ışıklarla aydınlatılmış yüzünü kısacası madalyonun diğer yüzünü sergiliyor.

Denizdeki çıkışsızlığın şehirde kayboluşla tamamlandığı bu film de başlı başına gözleri ve zihinleri yoran bir keşmekeşten ibaret… Film pek otel sahnesi barındırmasa da izbe yapıları, kuytu köşelerinde zulalarıyla Laleli’nin kendisini koca bir otel olarak düşünmek mümkün… Şehrin kendi üzerine kapandığı, masumiyetin bir kez daha yitirildiği, aksiyonun yalnız aleyhte ilerlediği bir anlatı daha… Ah bu İstanbul koca bir otel!

Recep İvedik (2007)

Recep İvedik gişe efsanesini başlatan ilk filmin Antalya’da lüks bir otelde geçmesi tesadüf sayılamaz. Recep İvedik Güngören’de genellikle evinin penceresinde sosyalleşen bir berduştur ve yerde bulunan cüzdana sahibine ulaştırmak maksadıyla otele doğru çıkılan yolculuk 90’lar boyunca varoşlar hedef alınarak “zonta” diye aşağılanan bir kesimin kabuğunu kırmasını ifade eder. 

Recep İvedik bu sahnede otelde sürekli yardımına koşan çalışanı tokatlıyor. Recep Güngören’den çıkıp beş yıldızlı bir otele gelse de yoksulun gücü yine yoksula yetiyor!

Filmin büyük kısmı otelde geçerken otel sahneleri havuz başına ve türlü aktivitelere sahne olan çeşitli alanlara dağılmıştır. Recep’in kaldığı oda da Yeşilçam’ın otel odalarındaki kaotik güldürü koşullarını anımsatır. Elbette İvedik daha kaba bir çizgidedir. Burada gönlünce eğlenen, selam verenleri borçlu çıkartıp çevresine âdeta zulüm çektiren Recep çocukluk aşkı Sibel’i etkilemek için her yolu dener. Otelin anlatıdaki varlığı aynı zamanda yoksulların tatil yapma, dinlenme hakkını hatırlatması bakımından anlamlıdır. Zampara Seyfettin’den on iki yıl sonra gelen İvedik’te kahraman, Seyfi’den farklı olarak zengin bir babadan da yoksundur ve Seyfi’deki saflık onda sınıf yönü uyandırılıp örgütlenmemiş bir öfkeye dönüşmüştür. 

Kış Uykusu (2014) 

Türk sinemasını son dönemde sürükleyen, çalışmalarıyla ulusal, evrensel birçok ödül kazanan yönetmenlerimizden Nuri Bilge Ceylan öyküsü ve dinamikleri bakımından filmografisinde ayrı bir yer tutan ve belki bir kırılmaya denk düşen Bir Zamanlar Anadolu’da filminin peşi sıra yeniden iç bölgelere yönelerek, Ürgüp’te bir mağara otelde geçen Kış Uykusu’nu yönetmişti. Kış Uykusu, Ceylan’ın daha konuşkan bir sinemaya geçişinin altını da kalınca çiziyor, düşünsel yönden gelişkin diyaloglar izletiyordu. İşlettiği otelde inzivaya çekilmiş, tiyatro tarihi yazan Aydın Bey, kendisinden hayli genç eşiyle, kız kardeşiyle, köy öğretmeniyle, el kadar çocukla kısacası kimseyle geçinemiyor.

Kış Uykusu’nun mağara oyuğundaki oteli…. Butik ve içi oyulmuş aydının sembolü âdeta…

Bir bakıma aydın kavramının pratikteki karşılığını, entelektüel bilinci ve topluma karşı sorumlulukları tartışan filmde Aydın’ın içe çöküş esnasında son kıpırdanışları kayda alınıyor. Bir zamanlar bir otelde bir aydın ölüyor! Otel 90’lar boyunca sinemamızda ilmek ilmek örülmüş karamsarlığın, atıllığın bir tekrarı… Bazen odaları değil, otelin tamamını terk etmek gerekiyor. Aydın Bey’in finalde niyetlendiği gibi…

Haydar Ali Albayrak